Pielęgnacja osoby leżącej w łóżku – poradnik dla rodziny
Praktyczny poradnik dla rodzin opiekujących się w domu osobą leżącą: zmiana pozycji, skóra, higiena, jedzenie i picie oraz sygnały, przy których trzeba wezwać lekarza.
Opieka nad bliską osobą, która z powodu choroby przewlekłej większość dnia spędza w łóżku, to ogromny wysiłek – fizyczny i emocjonalny. Przez ponad 20 lat pracy pielęgniarki widziałam, jak wiele zależy od prostych, codziennych czynności wykonywanych regularnie. Ten poradnik zbiera najważniejsze zasady, które pomagają uniknąć powikłań unieruchomienia.
Odleżyny – jak im zapobiegać
Odleżyna to uszkodzenie skóry i tkanek powstające w miejscu długotrwałego ucisku, najczęściej nad kośćmi: na kości krzyżowej, piętach, biodrach, łopatkach, łokciach i z tyłu głowy. U osoby leżącej może pojawić się zaskakująco szybko, czasem w ciągu kilku godzin. Dlatego zapobieganie jest zawsze łatwiejsze niż leczenie.
- Zmiana pozycji co 2–3 godziny, także w nocy – na plecy, na lewy bok, na prawy bok, ze stopniowym ułożeniem (ok. 30 stopni), z poduszkami między kolanami i pod łydkami.
- Materac przeciwodleżynowy – zmiennociśnieniowy lub piankowy, dobrany do stanu chorego. Nie zastępuje jednak zmiany pozycji.
- Odciążenie pięt – podłożenie poduszki pod łydki tak, by pięty „wisiały” w powietrzu.
- Gładka, sucha pościel bez zagnieceń, okruchów i grubych szwów.
- Codzienne oglądanie skóry w miejscach narażonych na ucisk.
Jeśli zauważysz zaczerwienienie, które nie blednie po lekkim uciśnięciu palcem, to sygnał, że w tym miejscu zaczyna się odleżyna. Odciąż je całkowicie i powiedz o tym lekarzowi lub pielęgniarce POZ.
Pielęgnacja skóry i higiena w łóżku
Skóra osoby leżącej jest cienka, sucha i łatwo ulega podrażnieniom, szczególnie przy nietrzymaniu moczu. Myj ją delikatnie, łagodnymi preparatami o odczynie zbliżonym do skóry, osuszaj przez przykładanie ręcznika, a nie pocieranie. Szczególną uwagę zwracaj na fałdy skórne, pachwiny i okolice krocza.
- Przygotuj wszystko wcześniej: dwie miski z ciepłą wodą, myjki, ręczniki, czystą bieliznę, podkład.
- Myj stopniowo, od twarzy w dół, odsłaniając tylko tę część ciała, którą właśnie myjesz – chory nie marznie i zachowuje intymność.
- Po umyciu nawilż skórę emolientem, a okolice krocza zabezpiecz kremem barierowym.
- Zmieniaj pieluchomajtki lub podkłady od razu po zabrudzeniu – wilgoć bardzo sprzyja odleżynom.
- Nie zapominaj o higienie jamy ustnej, nawet jeśli chory nie je samodzielnie.
Odżywianie i nawodnienie
Skóra i mięśnie potrzebują budulca. Niedożywienie, a zwłaszcza zbyt mała ilość białka, wyraźnie zwiększa ryzyko odleżyn i spowalnia gojenie. Proponuj małe, częste posiłki, bogate w białko, i pilnuj regularnego picia – osoby starsze często nie odczuwają pragnienia. Ile płynów jest bezpieczne, ustal z lekarzem, zwłaszcza przy niewydolności serca lub nerek. Więcej piszę o tym w artykule o roli żywienia w chorobach przewlekłych.
Lekarz może zlecić badania krwi, które pokazują, czy organizm jest dobrze odżywiony i nawodniony: morfologię, albuminę, glukozę, elektrolity czy kreatyninę. Takie badania krwi można wykonać w RS-MED na Targówku, jeśli chory jest w stanie dotrzeć do punktu pobrań (przy osobach, które nie wychodzą z domu, o pobranie warto zapytać w przychodni POZ); wyniki z laboratorium ALAB są dostępne online.
Zapalenie płuc i zakrzepica – ciche zagrożenia
Długie leżenie sprzyja zaleganiu wydzieliny w płucach i zwalnia przepływ krwi w żyłach nóg. Pomagają proste działania:
- częste zmiany pozycji i, jeśli to możliwe, sadzanie chorego w łóżku lub na fotelu,
- zachęcanie do głębokich oddechów i odkasływania, ćwiczenia oddechowe zalecone przez fizjoterapeutę,
- ruchy stóp i nóg – zginanie, prostowanie, krążenie stopami, także wykonywane biernie przez opiekuna,
- karmienie w pozycji półsiedzącej, aby zmniejszyć ryzyko zachłyśnięcia.
U części chorych unieruchomionych lekarz zleca leki przeciwzakrzepowe, najczęściej heparynę we wstrzyknięciach podskórnych, a czasem pończochy uciskowe. Nie stosuj ich na własną rękę. Jeśli lekarz zleci zastrzyki, w RS-MED na Targówku można je wykonać na podstawie zlecenia. Gdy chory nie może wychodzić z domu, o sposób podawania leku zapytaj lekarza prowadzącego lub pielęgniarkę POZ.
Bezpieczne przenoszenie i pomoc z zewnątrz
Przy przesadzaniu chorego dbaj także o własny kręgosłup: ugnij kolana zamiast pochylać plecy, trzymaj chorego blisko siebie, zablokuj kółka łóżka i wózka. Pomocne bywają łóżko z regulacją wysokości, uchwyt nad łóżkiem, deska do przesiadania czy podnośnik. O sprzęcie i jego ewentualnym dofinansowaniu warto porozmawiać z lekarzem POZ.
Nie musisz radzić sobie sam. Ja nie prowadzę wizyt domowych, ale w Warszawie, jak w całej Polsce, wizyty w domu wykonuje pielęgniarka POZ z przychodni, w której chory jest zapisany. Osoby obłożnie chore mogą też zostać zakwalifikowane do domowej opieki długoterminowej NFZ – ocenia się wtedy m.in. sprawność w skali Barthel (zwykle 40 punktów lub mniej). Warto sprawdzić aktualne zasady w NFZ. O wsparciu dla opiekunów piszę też w tekście o pozamedycznych aspektach opieki.
Kiedy wezwać lekarza lub pogotowie
Jeśli masz pytania o badania krwi lub zastrzyki zlecone przez lekarza, skontaktuj się ze mną. Krew pobieram od poniedziałku do piątku od 8:00 i w soboty w godz. 8:00–13:00.
Pytania i odpowiedzi
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Wyniki badań zawsze interpretuje lekarz.